RAB..

Hayat yolculuğu zorluklarla doludur.1 İnsan bu yolda ilerledikçe zorlukların şeklide değişir. Ama insan, sorumluluk yükünü rabb'ine ulaşıncaya kadar çeşitli zahmetlere katlanarak taşır. Çünkü Allah, insana zorluklara katlanma, hayat şartlarıyla mücadele etme, çalışıp çabalayarak önündeki engelleri aşma kabiliyeti vermiştir. Öyleyse ona düşen görev, kulluk sınavında başarılı olmak için çalışmaktır. Zira zorluklara katlanarak olgun bir şahsiyet haline gelmek, insan yaratılışının ayrılmaz bir vasfı, Yaratıcı'nın da değişmez kanunudur.2

Sağlıklı bir toplum iyi fertlerden oluşur; fertlerdeki sorumluluk bilinci de ancak toplumsal bir çerçevede gerçek ifadesini bulur. Bu yüzden Kuran, öncelikli olarak sorumluluk bilincine sahip fertler yetiştirmeyi hedefler;3 bu hedefini gerçekleştirmek için de fert bazında özveriyi, insanlar arası ilişkiler bağlamında da toplumsal birlikteliği ve dayanışmayı içeren pek çok tebliğlerde bulunur.4 Bu yazıda, söz konusu bildirimlerden sadece bir kısmına yer verilecektir.

Kuran'ın insana yönelik öncelikli bildirisi, tevhidle ilgilidir. Bu bildiri bir ayette şöyle dile getirilir. "Allah'la beraber başka bir ilah edinme; yoksa kendini kınanmış ve bir başına bırakılmış olarak bulursun."5 Allah'ın varlığına ve birliğine, insanın da Ona karşı sorumlu olduğuna inanmak, kişi açısından çok önemlidir. Çünkü tevhid, hem sadece Allah'a inanıp bütün peygamberlerin tebliğ ettikleri ilahi iradeye tâbi olmak hem de insanlar arasında köklü ayırımlar ve uçurumlar olmaması gerektiği mesajını verir. Bu yüzden tevhid, insanda iman onurunu, özveri ve dayanışma ruhunu oluşturan temel değerdir.

İkinci bildiri, Allah'a ibadetle birlikte ana-babaya iyilik etmekle ilgilidir. Bu bildiri Kuran'da şöyle dile getirilir: "rabb'in, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya iyi davranmanızı buyurmuştur. Eğer onlardan biri ya da her ikisi senin yanında yaşlanacak olurlarsa onlara ‘öf' bile deme; onları azarlama, onlara yüceltici güzel sözler söyle; tevazu ve merhamet kanatlarını ger ve: ‘Ey rabb'im! Onlar beni küçükken nasıl sevgi ve şefkatle yetiştirdilerse Sen de onlara öyle merhamet et' de. rabb'iniz, içinizde olanı çok iyi bilir. Eğer dürüst ve erdemli olursanız hatalarınız bağışlanacaktır. Bilin ki O, kendisine yönelenlere karşı çok bağışlayıcıdır."6

İnsanın dünyaya gelip hayata kavuşmasında asıl amil Allah olmakla beraber, bunun gerçekleşmesindeki harici sebep,kişinin ana babasıdır. Böyle olduğu için, Allah' ı tazim ve tevhid konusundaki çağrıyı, ana-babaya iyilik etme öğüdü izlemiştir. Ayrıca burada insanlar arası ilişkilerde merhametin, özverinin, dayanışma ve dürüstlüğün ne kadar önemli olduğu da ortaya konmuştur. İnsan bu öğütlerin değerini, pek çok yaşlı ana-babanın barınmak zorunda kaldığı huzurevlerini gezip gördüğü zaman daha iyi anlar. Çünkü evlatları onlardan uzaklaşmış, onlar ölene kadar kendilerine tahsis edilen bu mekanlarda yaşamak zorunda bırakılmışlardır. Merhamet ve özverinin büyük ölçüde yitirildiği günümüzde, hayatlarını evlatları için feda etmiş çok sayıda ana-babanın, onlardan vefanın zerresini bile görememeleri, çok düşündürücü ve bir o kadar da üzücüdür.

Üçüncü bildiri, özelde akrabalar, genelde de bütün yoksullarla ilgilidir. Bu konuda Yüce Allah şöyle buyurur: "Yakınlarına, düşküne ve yolda kalmışa hakkını ver; ama elindekini anlamsız ve amaçsız bir biçimde saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar, şeytanın yoldaşlarıdır; şeytan ise rabb ine karşı çok nankördür. Eğer sen kendin de ihtiyaç içinde olman sebebiyle başkalarına yardım edecek durumda değilsen, o zaman hiç değilse onlara gönüllerini alıcı güzel bir söz söyle. Ne ellerini boynuna bağlayıp cimri ol, ne de saçıp savur; yoksa kınanır pişman olursun."

Akraba ilişkilerinden söz eden ayette, onun hakkı ifadesine yer verilir. Bu ifade, kişinin akrabalarına göstermekle yükümlü olduğu ilgiye işaret eder. Şu halde, akrabadan yardımı gerektirecek kadar düşkün olanlarla ilgilenilmeli, onların ihtiyaçları varlıklı yakınları tarafından karşılanmalıdır. Aslında bu ayetlerde, varlıklı insandan sahip olduğu imkanları başkalarının ihtiyacını karşılamak için kullanması, onların yararı için fedakarlıkta bulunması istenir. Bu da îsâr(özveri) ile gerçekleşir. Çünkü cömertliğin en yüksek derecesi olan îsâr, insanın başkaları için özveride bulunması, sahip olduğu imkanları muhtaç kimselerin ihtiyacını karşılamak için kullanmasıdır.

Bir insanın, kendini ve ailesini maddi sıkıntıyla karşı karşıya bırakacak derecede infak etmesi doğru bulunmamıştır. Fakat îsâr, harcamadaki miktardan ziyade harcamanın amacıyla ilgili bir terimdir. Doğru olmayan bir amaç için harcamada bulunmak da îsâr değil, tebzirdir. Zira tebzir, doğru olmayan bir amaç için harcamada bulunmak demektir. Şu halde bir insan, bütün varını yoğunu doğru bir amaç için harcarsa, yaptığı tebzir sayılmaz; ama yanlış yolda çok az bir miktar harcasa bile bu tebzir sayılır. Çünkü tebzir, Allah'ın sayısız nimetlerine karşılık tam bir şükür bilmezliği ifade eder. Demek ki varlıklı insanlar, mal ve mülklerini bizzat kendi elleriyle kazanmış olsalar da, çevrelerinde yokluk ve yoksullukla kıvrananlar varken servetlerini istedikleri gibi harcayamazlar; aksine onlar; mallarından yoksullara ve toplumsal refaha bir pay ayırmak zorundadırlar.

Dördüncü bildiri, insanı istenen hedefe ulaştıracak iyi işlerle ilgilidir. Bunlar Allah'ın şu vahyiyle dile getirilir: "O, bir köleyi azad etmek / bir boynu günah zincirinden kurtarmak, açlığın salgın olduğu bir günde / kıtlık ve kriz dönemlerinde yakını olan bir yetimi, yahut barınacak hiçbir yeri olmayan bir yoksulu doyurmaktır. Bir de imana ermişlerden, sabrı ve merhameti tavsiye edenlerden olmaktır. İşte bunlar, dürüstlüğe ve erdemliliğe ermiş olanlardır."

Bu ayetlerde yer alan ve boyun anlamına gelen rakabe sözcüğü, aynı zamanda bir insanın bütün kişiliğini de ifade eder. Ayrıca bu kelime kölelik olarak tanımlanabilecek sosyal, ekonomik ve politik bütün tutsaklık ve sömürü biçimlerini belirtir. Bu yüzden ayetler, sadece esir kişilerin değil, aynı zamanda ekonomik ve politik yönden esir muamelesi gören, yoksulluktan perişan olan toplulukların da her türlü sömürü zincirinden kurtarılmaları gerektiği mesajını verir.

Kuran'da beşeri, ahlaki ve toplumsal sorunlara çözüm getiren başka ayetler de vardır. Ama onların hepsini burada zikretmek imkansızdır. Ancak bu ayetlerden, genel geçer bir sonuç çıkarmak mümkündür. Söz konusu ayetlerde, inanmış insanın temel görevleri belirtilir. Ortak yükü taşımak için toplum fertlerinin özverili davranmaları, birbirlerine destek olup dayanışma içine girmeleri istenir. Bu yüzden ayetler çağlar üstü bir önem ve anlam taşır.

Sonuç olarak, bugün insanımız toplumsal yapıda kökleşmiş ve adeta kronik hale gelmiş ekonomik, politik ve ahlâkî-manevî bir yığın sorunla karşı karşıyadır. Elbette bu sorunların bir anda çözümlenmesi beklenemez. Ama onların çözümü, liyakatsiz, dirayetsiz ve acımasız kadroların olmayan merhametine ve vicdanına da terk edilemez. Toplum bütünlüğünü tehdit ve kişileri tedirgin eden olumsuzluklardan kurtulmanın yolu, Kuran vahyinden fışkıran yüksek değerlerin etkin olduğu, imanla olgunlaşmış onurlu insanların oluşturduğu, gerekli ahlaki ve hukuki düzenlemelerin gerçekleştirildiği bir sosyal yapıya bir an önce kavuşmaktır.
Dipnotlar : 1. Bkz. Beled 90/4 2. Bkz. İnfitar 82/6-8; Tin 95/4 vb. 3. Bkz. Bakara 2/21, 48, 183 vb. 4. Bkz. Al-i İmran 3/102-103; İsra 17/23-39; Beled 90/12-19 vb. 5. İsra 17/22. 6. İsra 17/23-25. 7. İsra 17/26-29. 8. Bkz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXII, 490; ayrıca krş. Haşr 59/9. 9. Bkz. İsra 17/26, 27 , 29; Buhari, Vasâyâ, 2. 10. Bkz. Muhammed Esed, Kuran Mesajı, s. 564. 11. Bkz. En am 6/161; Zariyat 51/19. 12. Beled 90/13-18. 13. Bkz. Muhammed Esed, age, s. 1271.